Bà Lê Thị Cảnh (áo đen ở giữa) 35 năm gắn bó với nghệ thuật trình diễn dân gian Ngũ Trò Viên Khê – Dân ca Đông Anh.

Ngũ Trò Viên Khê, còn gọi là dân ca dân vũ Đông Anh, là loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian độc đáo xứ Thanh, kết tinh từ đời sống lao động, tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa cộng đồng ở vùng châu thổ sông Mã với những lời ca giản dị, chân thực, được các thế hệ cha ông sáng tạo trong quá trình lao động sản xuất và được các thế hệ chắt chiu, chọn lọc và trao truyền cho đến ngày nay. Với bà Lê Thị Cảnh, mối duyên với di sản bắt đầu từ năm 1989, khi được bố mẹ chồng truyền dạy. Từ những bước đi đầu tiên ấy, bà đã kiên trì học hỏi, tích lũy và dần trở thành một trong những người nắm giữ đầy đủ, hệ thống các trò diễn cổ.

Điều đáng trân trọng là, trong điều kiện kinh tế còn nhiều khó khăn những năm đầu, bà vẫn chủ động đứng ra vận động chị em trong làng thành lập đội văn nghệ, lấy chính ngôi nhà của mình làm nơi luyện tập. Không chỉ dành thời gian, công sức, bà còn trích kinh phí gia đình để mua sắm đạo cụ, trang phục, nhạc cụ phục vụ biểu diễn. Chính sự tâm huyết ấy đã góp phần duy trì mạch sống của Ngũ Trò Viên Khê trong giai đoạn tưởng chừng mai một.

Từ thực tiễn hoạt động, bà Lê Thị Cảnh đã dày công lưu giữ, biên soạn và tư liệu hóa 13 trò diễn gồm: Trò múa đèn; Trống mõ, Trò Ngô, Xiêm Thành, Văn Vương, Tiên Cuội, Hà Lan,Trò Thủy, Nữ Quan, Tú Huần, Trò Thiếp, Ai Lao, Thủy phường. Đây là nguồn tư liệu quý giá, không chỉ phục vụ hoạt động biểu diễn mà còn là cơ sở để các nhà nghiên cứu, cơ quan chuyên môn khai thác, phục dựng và phát huy giá trị di sản.

Trong hành trình bảo tồn, bà còn tích cực tham gia các dự án khôi phục dân ca Đông Anh qua nhiều giai đoạn, từ năm 1990, 2002 đến 2008. Ở mỗi giai đoạn, bà đều đóng vai trò nòng cốt, trực tiếp tham gia biểu diễn, hướng dẫn kỹ thuật, chỉnh sửa động tác và truyền đạt lời ca, điệu múa cho các thành viên. Với vai trò tổ trưởng đội văn nghệ, bà không chỉ là người biểu diễn mà còn là “đạo diễn” của nhiều chương trình, góp phần đưa Ngũ Trò Viên Khê đến với công chúng rộng rãi hơn qua các lễ hội, liên hoan văn hóa, sự kiện cấp tỉnh và trung ương.

Một dấu ấn nổi bật trong quá trình cống hiến của bà là hoạt động truyền dạy. Hơn 30 năm qua, bà đã trực tiếp hướng dẫn cho hơn 600 học trò trong và ngoài tỉnh, đồng thời hỗ trợ hàng chục câu lạc bộ, đội văn nghệ trên địa bàn huyện Đông Sơn cũ. Từ những lớp học giản dị tại thôn làng, đến các buổi truyền dạy trong trường học, cơ quan, đơn vị, bà luôn tận tình, kiên nhẫn, “cầm tay chỉ việc” để từng động tác, lời ca được truyền tải một cách chuẩn xác nhất.

Không chỉ dừng lại ở cộng đồng địa phương, bà còn tích cực phối hợp, cung cấp tư liệu cho các cơ quan truyền thông và nhà nghiên cứu. Nhiều đài truyền hình trung ương và địa phương như VTV, VTC, Truyền hình Nhân dân, Truyền hình Thanh Hóa… đã về tận gia đình bà ghi hình, thực hiện phóng sự, góp phần quảng bá rộng rãi giá trị của Ngũ Trò Viên Khê. Qua đó, hình ảnh người nghệ nhân chân chất, tận tụy cùng di sản quê hương ngày càng lan tỏa sâu rộng.

Bà Lê Thị Cảnh cùng các con trò đã tham gia biểu diễn tại nhiều sự kiện lớn trong và ngoài tỉnh

Trong suốt quá trình hoạt động, bà Lê Thị Cảnh đã tham gia biểu diễn tại nhiều sự kiện lớn, từ các liên hoan văn hóa, lễ hội Lam Kinh, đến các chương trình giao lưu trong và ngoài tỉnh. Nhiều lần, các tiết mục do bà tham gia hoặc hướng dẫn đã đạt giải cao tại các hội diễn, liên hoan văn hóa nghệ thuật quần chúng. Đặc biệt, trong các dự án phục dựng, số hóa tư liệu Ngũ Trò Viên Khê những năm gần đây, bà tiếp tục giữ vai trò hạt nhân, trực tiếp truyền dạy và biểu diễn các trò cổ, góp phần đưa di sản thích ứng với xu thế chuyển đổi số.

Sự bền bỉ, tâm huyết của bà Lê Thị Cảnh còn được thể hiện ở việc không ngừng học hỏi, cập nhật kiến thức. Bà tích cực tham gia các lớp tập huấn, bồi dưỡng về bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể do ngành văn hóa tổ chức. Từ đó, bà vận dụng linh hoạt vào thực tiễn, góp phần nâng cao chất lượng hoạt động của các câu lạc bộ, đội văn nghệ tại cơ sở.

Với những đóng góp thiết thực, bà Lê Thị Cảnh đã được ghi nhận bằng nhiều hình thức khen thưởng. Tiêu biểu, năm 2021, bà được Chủ tịch UBND huyện Đông Sơn tặng Giấy khen vì có thành tích xuất sắc trong học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh. Tuy nhiên, với bà, phần thưởng lớn nhất vẫn là việc di sản Ngũ Trò Viên Khê được gìn giữ, lan tỏa và ngày càng có sức sống trong cộng đồng.

Bà Lê Thị Cảnh cùng đoàn biểu diễn Liên khúc đi cấy vãi mạ tại Làng Văn hóa-Du lịch các dân tộc Việt Nam.

Trong bối cảnh hội nhập và phát triển, việc bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể đang đứng trước nhiều thách thức. Những người như bà Lê Thị Cảnh chính là “cầu nối” quan trọng giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và hiện đại. Sự tận tụy, trách nhiệm và tình yêu di sản của bà không chỉ góp phần giữ gìn một loại hình nghệ thuật dân gian độc đáo, mà còn khơi dậy niềm tự hào, ý thức gìn giữ bản sắc văn hóa trong cộng đồng.

Câu chuyện của bà Lê Thị Cảnh là minh chứng sinh động cho sức sống bền bỉ của di sản khi được trao truyền bằng cả tâm huyết. Từ những điệu múa, lời ca mộc mạc và giản dị nơi làng quê Viên Khê, Ngũ Trò Viên Khê đã và đang tiếp tục ngân vang, lan tỏa – không chỉ là niềm tự hào của người dân Đông Sơn mà còn là một phần bản sắc văn hóa đặc sắc của xứ Thanh- trong đó có dấu ấn đậm nét của người lặng thầm “giữ lửa” như bà Lê Thị Cảnh./.

Thu Hương