Theo Thần phả Phúc thần trại Hoàng Đường, cụ Phan Độc Giác lúc mới sinh ra đã có dáng vóc khác thường, mắt sáng như ngọc, môi đỏ như son, hàm én hất ngược, lưỡng quyền cao, trên đầu có một sừng thịt, tiếng nói như chuông, người cao lớn khác thường, mới ở tuổi niên thiếu mà ông đã văn tự tinh thông, võ nghệ siêu quần. Do vậy dân chúng trại Hoàng Đường và vùng lân cận đều tôn thờ và gọi ông là Thần Tướng.

Khi giặc Chiêm Thành sang xâm lược nước ta, trước thế giặc mạnh, vua Lý Thái Tông phải thân chinh mang quân đi đánh giặc. Truyền thuyết kể rằng, trước ngày xuất quân, vua nằm mộng thấy đám mây ngũ sắc bay qua, trong đó có một vị thần một sừng được Ngọc Hoàng sai xuống đánh giặc cứu nước. Sau đó, nhà vua cho tìm kiếm và mời Phan Độc Giác về triều, giao binh quyền ra trận.

Đánh tan giặc Chiêm Thành, bắt sống tướng giặc đem về dâng vua, ông Phan Độc Giác được phong Thống đốc tướng quân, tước Hùng Dũng Quận công và ban thưởng nhiều vàng bạc. Số vàng, bạc vua ban ông phân phát và thưởng cho dân trại Hoàng Đường làm vốn mua ruộng, tu sửa nhà cửa. Hình ảnh một vị tướng vừa tài năng vừa giàu lòng nhân ái đã để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng người dân.

Ông làm quan được 10 năm, rồi lại tiếp tục xông pha trận mạc. Khi trở về quê, theo truyền tụng dân gian, vào ngày mùng 10 tháng 3 âm lịch, tại phủ Phụng Thiên, ông hóa thân về trời trong một hiện tượng kỳ lạ.

Ghi nhận công lao của ông, triều đình đã phong thần và cho phép nhân dân lập đền thờ tại quê hương.

Đền thờ tướng quân Phan Độc Giác được xây dựng tại làng Cẩm Tú xưa (nay là tổ dân phố Cẩm Tú), trên diện tích khoảng 2.000m². Qua các triều đại phong kiến, ngôi đền nhiều lần được tu sửa, tôn tạo, lần tôn tạo gần đây nhất là năm 2024. Đặc biệt, nơi đây từng có 21 đạo sắc phong của các triều vua, hiện còn lưu giữ 17 sắc phong thuộc các thời kỳ khác nhau như: thời Vua Lê Gia Tông, thời Vĩnh Khánh, thời Cảnh Hưng…. Cùng với đó là nhiều hiện vật có giá trị như lư hương đồng thời Trần, mũ quan… góp phần minh chứng cho bề dày lịch sử của di tích.

Dù trải qua biến thiên của thời gian, đền thờ vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của người dân địa phương. Hằng năm, vào ngày 10 tháng 3 âm lịch, nhân dân tổ dân phố Cẩm Tú và các vùng lân cận lại tổ chức lễ giỗ tưởng niệm tướng quân Phan Độc Giác. Đây không chỉ là dịp tri ân công lao của tiền nhân mà còn là hoạt động sinh hoạt văn hóa cộng đồng, góp phần gìn giữ bản sắc truyền thống.

Những câu chuyện về tướng quân Phan Độc Giác, dù mang màu sắc huyền thoại, vẫn phản ánh khát vọng và niềm tự hào của nhân dân về một người anh hùng đã hết lòng vì nước, vì dân. Từ các tư liệu còn lại, có thể thấy việc thờ phụng ông đã trở thành một nét đẹp văn hóa lâu đời, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người Việt.

Trong bối cảnh hiện nay, việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích đền thờ Phan Độc Giác không chỉ mang ý nghĩa gìn giữ lịch sử mà còn góp phần giáo dục truyền thống yêu nước cho các thế hệ trẻ. Đây là nguồn lực văn hóa quan trọng, tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của địa phương, đồng thời làm phong phú thêm đời sống tinh thần của cộng đồng người dân Đông Sơn./.

Thu Hương